Τελευταία ανάμεσα στις χώρες της Ευρωζώνης και σε ακόμη χειρότερη θέση από χώρες που μπήκαν αργότερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση των “27”, όπως η Τσεχία, είναι η Ελλάδα στον τομέα της ανακύκλωσης.
Το ποσοστό των απορριμμάτων που ανακυκλώνουμε “αγγίζει” μόλις το 18% με 20% επί των παραγόμενων σκουπιδιών, τη στιγμή που ο γενικότερος στόχος για την ανακύκλωση αστικών στερεών αποβλήτων είναι 50% έως το 2020.
Χωρίς ανακύκλωση ολόκληροι νομοί
Ειδικότερα, σε δεκάδες δήμους της χώρας δεν λειτουργεί ακόμη και σήμερα κάποιο οργανωμένο και εγκεκριμένο πρόγραμμα ανακύκλωσης. Το επικρατέστερο σύστημα είναι εκείνο των μπλε κάδων της Ελληνικής Εταιρείας Αξιοποίησης Ανακύκλωσης (ΕΕΑΑ) για τα υλικά συσκευασιών, από το οποίο απουσιάζουν 84 δήμοι σε σύνολο 325 και συμμετέχουν 241.
Επίσης, εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι, σύμφωνα με την ιστοσελίδα της ΕΕΑΑ, δεν διαθέτουν μπλε κάδους μεγάλες πόλεις, όπως η Δράμα, η Τρίπολη, η Καβάλα και η Ξάνθη ενώ απουσιάζουν από το σύστημα ακόμη και ολόκληροι νομοί (περιφερειακές ενότητες), όπως εκείνοι της Αρκαδίας, της Δράμας, της Καβάλας και της Ξάνθης.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί και η Ρόδος, ένας σημαντικός τουριστικός προορισμός, που παράγει ετησίως 120.000 τόνους απορρίμματα το χρόνο και διαθέτει μόνο κάποια σημεία συγκέντρωσης συσκευασιών που λειτουργούν από εθελοντές.
Οι λόγοι της κατάστασης αυτής αναζητούνται ανάμεσα στον βαθμό ευαισθητοποίησης των πολιτών, την έλλειψη συστηματικότητας και οργάνωσης εκ μέρους των Δήμων και της Πολιτείας, τη μη επέκταση των όποιων προγραμμάτων εφαρμόστηκαν αλλά και τις επιλογές που προβάλλουν ισχυρά οικονομικά κέντρα.
“Το πρόγραμμα των πολλαπλών ρευμάτων ανακύκλωσης, δηλαδή των πολλών κάδων – ενός για κάθε υλικό – κυρίως λόγω διαχείρισης, δεν είχε καλά αποτελέσματα σε πιλοτικά προγράμματα, όπου δοκιμάστηκε” έχει δηλώσει η πρόεδρος του Δ.Σ. του Ελληνικού Οργανισμού Ανακύκλωσης (ΕΟΑΝ) – που υπάγεται στον έλεγχο του ΥΠΕΚΑ – Κάτια Λαζαρίδη.
Το παράδειγμα του Βύρωνα
Σύμφωνα με την ίδια στις προτεραιότητες του ΕΟΑΝ δεν είναι ο επανασχεδιασμός του συστήματος (με την ανακύκλωση συσκευασιών στους μπλε κάδους και τα εναλλακτικά συστήματα διαχείρισης) καθώς η απόδοσή του θεωρείται ικανοποιητική. Αντίθετα, επιδιώκεται η πύκνωση του δικτύου του, τόσο με τη συμμετοχή περισσοτέρων Δήμων όσο και με την τοποθέτηση περισσοτέρων κάδων.
Ωστόσο, σε κάποιες περιοχές της χώρας λειτουργούν συστήματα που συγκεντρώνουν ξεχωριστά γυαλί, πλαστικό, λευκοσίδηρο και χαρτί. Ενδεικτική είναι η περίπτωση του Δήμου Βύρωνα στην Αττική που αποφάσισε πριν από πέντε χρόνια να δημιουργήσει μόνος του δίκτυο συλλογής των παραπάνω υλικών προκειμένου να τα οδηγεί στη συνέχεια στους φορείς που τα ανακυκλώνουν. Στο ίδιο μήκος κύματος, χωριστοί κάδοι για τα υλικά αυτά υπάρχουν και σε πολλά νησιά.
Δεν αρκεί ο μπλε κάδος
Από την άλλη πλευρά, εφικτό θεωρεί το στόχο των μηδενικών αποβλήτων (zero waste) ο ευρωβουλευτής των Οικολόγων Πρασίνων Νίκος Χρυσόγελος, τονίζοντας στο ότι δεν αρκεί μόνο ο μπλε κάδος. Αντιπροτείνει, μάλιστα, μια εναλλακτική μείωσης απορριμμάτων με πρόληψη, επαναχρησιμοποίηση, ανακύκλωση με διαλογή στην πηγή και κομποστοποίηση. Κάτι τέτοιο εκτιμά ότι μπορεί να αυξήσει την ανακύκλωση στο 80% με 90% και να μειώσει συνολικά το κόστος διαχείρισης των απορριμμάτων. Ιδιαίτερη βαρύτητα, σε κάθε περίπτωση, δίνει στη συλλογή, κυρίως του χαρτιού, την επέκταση των προγραμμάτων ανακύκλωσης σε όλη τη χώρα και την υποχρέωση των επιχειρήσεων να συμμετέχουν σε αυτά.
“Τέτοιου είδους παραδείγματα έχουν εφαρμοστεί με επιτυχία στον ευρωπαϊκό νότο και σε χώρες όπως η Ιταλία” αναφέρει και σχολιάζει ότι η πραγματική διαλογή στην πηγή, στα σπίτια των καταναλωτών, θα μπορούσε να λύσει ακόμη και το θέμα της ταφής καθώς σε αυτήν θα οδηγούνταν εξαιρετικά μικρές ποσότητες υπολειμμάτων σκουπιδιών.
Ελάχιστα τα άλλα σημεία συλλογής
Σε ό,τι αφορά τις δυνατότητες ανακύκλωσης που υπάρχουν στην Ελλάδα, εκτός από τα υλικά συσκευασίας (χαρτί, πλαστικό, αλουμίνιο και γυαλί), ο καταναλωτής που επιθυμεί να ανακυκλώνει θα πρέπει να αναζητά σημεία συγκέντρωσης άλλων υλικών από εγκεκριμένα εναλλακτικά συστήματα (για τη συλλογή ορυκτέλαιων, λιπαντικών, ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών συσκευών, μπαταριών, λαμπτήρων, ελαστικών, παλαιών αυτοκινήτων, οικοδομικών υλικών και κλαδιών δέντρων).
Αντίστοιχα δίκτυα, τα οποία δεν οφείλουν να έχουν έγκριση από τον ΕΟΑΝ, λειτουργούν στο πλαίσιο της ιδιωτικής πρωτοβουλίας για τη συγκέντρωση τηγανέλαιων, μετάλλων, μελανοταινιών και δοχείων μελανιού για εκτυπωτές, φαρμάκων, ρούχων ή παπουτσιών, καθώς τέτοιες πρωτοβουλίες αποδίδουν κέρδος στις αντίστοιχες εταιρείες ή αναπτύσσονται στο πλαίσιο εθελοντικών πρωτοβουλιών κοινωνικής στήριξης.
Εκτός δυνατοτήτων ανακύκλωσης βρίσκονται αυτή τη στιγμή τα φθαρμένα ρούχα που δεν μπορούν να αξιοποιηθούν μέσω κοινωνικών δικτύων για επαναχρησιμοποίηση, τα αλουμινόχαρτα, οι τηλεκάρτες, τα CD και DVD, τα παλιά έπιπλα και οι συσκευασίες που περιέχουν τοξικά υλικά (εντομοκτόνα, αντιψυκτικά κ.α.).
“Όπου μια διαδικασία δεν είναι επικερδής έρχεται η εναλλακτική διαχείριση, μέσω των συστημάτων που εγκρίνει, και η έννοια της διευρυμένης ευθύνης του παραγωγού, ο οποίος υποχρεώνεται να πληρώνει μια εισφορά ώστε να αναλαμβάνει το κόστος της ανακύκλωσης της συσκευασίας ή του προϊόντος που πουλά” σχολιάζει η κ. Λαζαρίδη και τονίζει ότι είναι μεγάλο το κόστος για την ανάπτυξη ενός συστήματος συγκέντρωσης και διαχείρισης για τα περισσότερα ρεύματα υλικών.
« Σωτήριο» το ειδικό τέλος;
Σε ευρύτερο επίπεδο, εκτιμά ότι η επικείμενη αύξηση του κόστους διαχείρισης των απορριμμάτων μέσω της επιβολής νέου ειδικού τέλους ταφής για τα μη επεξεργασμένα απόβλητα που οδηγούνται σε ΧΥΤΑ από τις αρχές του 2014, θα μπορούσε να αλλάξει τις ισορροπίες και να καταστήσει συμφέρουσα την ανάπτυξη τέτοιων συστημάτων που σήμερα θα κόστιζαν πολύ περισσότερο από ό,τι η μεταφορά σκουπιδιών στους ΧΥΤΑ.
Την οικονομική πλευρά του ζητήματος θέτει και ο κ. Χρυσόγελος, από τη δική του οπτική γωνία, επισημαίνοντας: “υπάρχει μια επιμονή σε κάποια προγράμματα διαχείρισης απορριμμάτων και ανακύκλωσης, τα οποία είναι αποτέλεσμα επιρροής πολιτικών αποφάσεων από ισχυρά οικονομικά κέντρα. Στόχος είναι η παραγωγή μεγάλων ποσοτήτων σκουπιδιών και η σύνδεση της διαχείρισής τους με τεχνικές βιοξήρανσης που οδηγούν τελικά σε καύση”. Έτσι, όπως τονίζει, δεν προωθείται πολλές φορές η διαλογή στην πηγή γιατί ανταγωνίζεται τα παραπάνω προγράμματα που, μάλιστα, όταν εφαρμόζονται, θέτουν ρήτρες και πρόστιμα στους δημότες σε περίπτωση που τα σκουπίδια που παράγουν είναι λιγότερα από ό,τι προέβλεπαν οι αρχικές συμφωνίες.
Σε κάθε περίπτωση, οι περισσότεροι συμφωνούν ότι ο πολίτης ανταποκρίνεται σε οργανωμένες προσπάθειες ευαισθητοποίησης του κοινού για την ανακύκλωση. “Θεωρώ ότι υπάρχει μια αρκετά μεγάλη, κρίσιμη μερίδα πολιτών που είναι ευαισθητοποιημένη ώστε να μπορεί να υλοποιήσει τα προγράμματα. Ο πολίτης τις περισσότερες φορές είναι μπροστά από την Τοπική Αυτοδιοίκηση” σχολιάζει η κ. Λαζαρίδη.
Από την πλευρά του, ο κ. Χρυσόγελος τονίζει ότι πράγματι ο κόσμος ανταποκρίθηκε στις προσπάθειες οργάνωσης προσπαθειών ανακύκλωσης από το 1980 και μετά. Εκείνο που “έφταιγε”, κατά τη γνώμη του, ως τώρα ήταν η μη επέκταση των προγραμμάτων και των ρευμάτων ανακύκλωσης, η επιρροή αποφάσεων από ισχυρά οικονομικά κέντρα και η έλλειψη συστηματικότητας και καλής οργάνωσης.
Προτάσεις
Οι περισσότερες προτάσεις που διατυπώνονται, σήμερα έρχονται, να λειτουργήσουν προσθετικά στο ήδη διαμορφωμένο τοπίο με τους μπλε κάδους.
Κυρίαρχη είναι η θέση της κομποστοποίησης, για την οποία και η κ. Λαζαρίδη, με την πανεπιστημιακή της ιδιότητα, υποστηρίζει ότι “θα ήταν εφικτό στην Ελλάδα ένα σύστημα με τρεις κάδους, τους δύο υπάρχοντες για συσκευασίες και σκουπίδια και ενός ακόμη για τα βιοαποικοδομήσιμα απορρίμματα”.
Ένα σύστημα κέντρων διαλογής ανακυκλώσιμων υλικών, β’ τύπου, ώστε να συγκεντρώνονται εκεί περισσότερες συσκευασίες από τα σκουπίδια, αφού πρώτα απομακρύνονται από αυτά τα οργανικά απόβλητα, προτείνει από την πλευρά του ο ομότιμος καθηγητής Περιβαλλοντικής Μηχανικής Θ. Λέκκας.
“Πράσινα σημεία” σε κάθε πόλη, όπου οι πολίτες θα μεταφέρουν υλικά που θέλουν να ανακυκλώσουν, αλλά δεν γνωρίζουν πώς να τα διαχειριστούν, προτείνει ο Φίλιππος Κιρκίτσος, πρόεδρος της ΜΚΟ “Οικολογική Εταιρεία Ανακύκλωσης”.
Στο μεταξύ, πιλοτικό πρόγραμμα για τη συγκέντρωση άδειων φιαλών φυτοφαρμάκων σε διάσπαρτα σημεία στην ύπαιθρο και συγκεκριμένα σε αγροτικές περιοχές επεξεργάζεται ο ΕΟΑΝ, σε συνεργασία με την ΕΕΑΑ. Σύμφωνα με την κ. Λαζαρίδη, το θέμα βρίσκεται στο στάδιο του σχεδιασμού.
