Ο Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων (ΣΕΑ) μαζί με την διεθνή επιστημονική κοινότητα και το Δήμο Θεσσαλονίκης κατάφεραν να ακυρώσουν την απόσπαση του σπουδαίου μνημειακού συνόλου της βυζαντινής Θεσσαλονίκης από το σταθμό του Μετρό στη Βενιζέλου και τη μεταφορά του στο στρατόπεδο Π. Μελά, όπως προβλεπόταν στην Υπουργική Απόφαση Τζαβάρα, που πρόσφατα ακυρώθηκε από το Συμβούλιο της Επικρατείας (ΣτΕ).
Επιπλέον, η απόφαση της Επιτροπής Αναστολών του ΣτΕ δικαίωσε τον ΣΕΑ και τον Δήμο Θεσσαλονίκης, που από την πρώτη στιγμή επέμεναν στην αναγκαιότητα εκπόνησης επιστημονικά τεκμηριωμένων και κοστολογημένων μελετών για τον ανασχεδιασμό του σταθμού Βενιζέλου χωρίς απόσπαση των αρχαιοτήτων.
Ο Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων καλεί τη νέα πολιτική ηγεσία του ΥΠΠΟΑ να πάρει θέση και να συμβάλει αποφασιστικά στη μόνη βιώσιμη λύση για τις αρχαιότητες και το έργο:
- Να ξεκινήσουν και πάλι οι αρχαιολογικές εργασίες στο Σταθμό Βενιζέλου με ολοκλήρωση της ανασκαφής στο βυζαντινό μνημείο και διερευνητικές τομές στα υποκείμενα στρώματα, ώστε να βοηθηθεί η εξεύρεση της βέλτιστης λύσης προστασίας και ανάδειξης των αρχαιοτήτων. Οι τομές αυτές θα συμβάλουν στην εκπόνηση των μελετών.
- Να αρθεί η ισχύ της Υπουργικής Απόφασης Παναγιωτόπουλου και να εκπονηθούν εμπεριστατωμένες και κοστολογημένες μελέτες για κάθε εναλλακτική λύση συνύπαρξης αρχαιοτήτων και σταθμού, όπως υποδεικνύει και η απόφαση της Επιτροπής Αναστολών του ΣτΕ, σε συνεργασία με την 9ηΕφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, ξεκινώντας από την τεχνική λύση της διατήρησης των αρχαιοτήτων insitu εντός του σταθμού χωρίς τη μετακίνησή τους. Άλλωστε είναι πλέον εμφανές ότι τεχνικές λύσεις υπάρχουν, αρκεί να υπάρχει η βούληση. Επιπλέον, προτείνουμε τη διοργάνωση επιστημονικής ημερίδας, στην οποία θα παρουσιαστούν και θα τύχουν δημόσιας επιστημονικής κριτικής όλες οι μελέτες σχετικά με τον ανασχεδιασμό του σταθμού.
- Να καταστεί ο χώρος του Σταθμού Βενιζέλου επισκέψιμος σε συγκεκριμένες μέρες και ώρες, κάτι που θα προβάλλει διεθνώς την Θεσσαλονίκη, ενώ ταυτόχρονα θα αναζωογονήσει την κίνηση στην περιοχή και θα ανακουφίσει τους παρακείμενους καταστηματάρχες. Η περιοχή γύρω από το Σταθμό Βενιζέλου αποτελεί εξέχοντα, μη αρκούντως αξιοποιημένο ακόμη μνημειακό χώρο-τουριστικό πόλο, ο οποίος μπορεί και πρέπει άμεσα να αποκτήσει χαρακτηριστικά κεντρικού πολιτιστικού χώρου της πόλης με τη διοργάνωση ποικίλων υπαίθριων πολιτιστικών δρώμενων (π.χ. με μουσική, θέατρο, χορό στην Πλατεία Αριστοτέλους – άγαλμα Βενιζέλου), όπως το έχει προτείνει από αρκετών μηνών ο ΣΕΑ στο Δήμο Θεσσαλονίκης.
Σύντομο χρονικό (2013-2014) της αρχιτεκτονικής πρότασης για τη διευθέτηση του σταθμού μετρό και την ανάδειξη του αρχαιολογικού χώρου στη Βενιζέλου.
Η πρόταση 4 (πρόταση Αλεξοπούλου – Παπακώστα) της Κοινής Επιτροπής του Δήμου Θεσσαλονίκης, του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδος–Τμήμα Κεντρικής Μακεδονίας και της Αττικό Μετρό, ψηφίστηκε ομόφωνα και υποβλήθηκε με το έγγραφο της 10/5/2013 αριθμ. πρωτ. 3360 προς τον τότε Αναπληρωτή Υπουργό Παιδείας, Πολιτισμού και Αθλητισμού κ. Τζαβάρα. Της ψηφοφορίας απείχε η Αττικό Μετρό. Η πρόταση 4 εκπονήθηκε από τους: Αλέκα Αλεξοπούλου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Διευθύντρια του Διατμηματικού Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών «Προστασία συντήρηση και αποκατάσταση μνημείων πολιτισμού» της Πολυτεχνικής Σχολής του Α.Π.Θ., Γιώργο Παπακώστα, Καθηγητή, Πρόεδρο του Τμήματος Αρχιτεκτόνων της Πολυτεχνικής Σχολής του Α.Π.Θ., και τους Δ. Χατζόπουλο , Χ. Αγαλερίδη και Σ. Αντωνιάδη, Aρχιτέκτονες Μηχανικούς.
- Η πρόταση 4 εγκρίθηκε ως προς την επίλυσή της για τον αρχαιολογικό χώρο τόσο από την μεταγενέστερη πρόταση 6 της Αττικό Μετρό, όσο και από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο ( Κ.Α.Σ. 28/1/2014) αλλά και από τον τότε Υπουργό Παιδείας, Πολιτισμού και Αθλητισμού κ. Παναγιωτόπουλο. Προτείνονται οι μελέτες αποτύπωσης, τεκμηρίωσης, απόσπασης, ανατοποθέτησης και ανάδειξης του αρχαιολογικού χώρου στο ίδιο χώρο και στην ίδια θέση της ανεύρεσής του. Της ανατοποθέτησης και της ανάδειξης του αρχαιολογικού χώρου στο ίδιο χώρο και στην ίδια θέση της ανεύρεσής του προηγείται η ανασκαφή των προηγούμενων υποκείμενων ιστορικών φάσεων της περιοχής (ρωμαΪκή, ελληνιστική) καθώς και η μελέτη και η ολοκλήρωση του σταθμού του μετρό στις υποκείμενες στάθμες.
- Σύμφωνα με την πρόταση 4 :
3.1. Ο αρχαιολογικός χώρος παραμένει προς προστασία και ανάδειξη σε όλη την έκτασή του και την πολυπλοκότητα της δομής του και
3.2. Η άνοδος και κάθοδος των επιβατών του μετρό γίνεται ανεξάρτητα, εκτός του αρχαιολογικού χώρου μέσω των 2 εφαπτόμενων χώρων κατακόρυφης επικοινωνίας, προς το επίπεδο -2 όπου πλέον εντάσσεται στο υπάρχον σύστημα κυκλοφορίας του σταθμού.
- Κεντρικό στοιχείο της πρότασης 4 είναι η προστασία και ανάδειξη του αρχαιολογικού χώρου ως συνόλου και χώρου πολιτισμικής κληρονομιάς, με έμφαση στη διαχρονία και στο παλίμψηστο της πόλης σε όλη την έκτασή του στη στάθμη -1 με διατήρηση της γεωμετρίας του, του μεγέθους του, των αναλογιών του, των δομικών χαρακτηριστικών του, των υλικών του, της υφής και των χρωμάτων του, χωρίς την παρεμβολή δομικών στοιχείων του μετρό (κυλιόμενες σκάλες) ή πρόσθετων στοιχείων διακίνησης επιβατών (γυάλινο δάπεδο) πλην δύο μικρών περιοχών στο Ανατολικό και Δυτικό άκρο για τη χωροθέτηση μηχανολογικών εγκαταστάσεων. Στόχος είναι η εξασφάλιση της πολιτισμικής εμπειρίας και παιδείας του επισκέπτη, η ενημέρωσή του καθώς και ο ευχερής συσχετισμός του αρχαίου χώρου στη στάθμη -1 με τις σύγχρονες οδούς Εγνατία και Βενιζέλου στη στάθμη 0.
- Η επίσκεψη και παρατήρηση των ευρημάτων γίνεται με τρεις τρόπους: α/ περιμετρική διαδρομή με μια καθοδική πορεία μέσω αναρτημένης ράμπας στην περίμετρο του αρχαιολογικού χώρου β/ από διευρυμένα ανοίγματα στις πλατφόρμες του -1 επιπέδου και της μεσαίας στάθμης (πλευρά Αλκαζάρ) και γ/ από την στάθμη του πεζοδρομίου μέσω ανοιγμάτων που γίνονται για φωτισμό και αερισμό των χώρων.
6 Σήμερα απαιτούνται οι εξής ενέργειες:
6.1 Η πρόταση 4 (η οποία διαφοροποιείται από την μεταγενέστερη πρόταση 6 της Αττικό Μετρό μόνο ως προς την επίλυση των 2 εφαπτόμενων χώρων κατακόρυφης επικοινωνίας) και η πρόταση 6 να συντεθούν και να προτείνουν νέα μελέτη λειτουργίας του σταθμού που να σχετίζεται με τους εφαπτόμενους χώρους κατακόρυφης επικοινωνίας του σταθμού. (στάθμες 0,-1,-2).
6.2. Η πρόταση 4 και η πρόταση 6 ενδέχεται να αναιρέσουν τις απόψεις τους περί απόσπασης και ανατοποθέτησης του αρχαιολογικού χώρου στο ίδιο χώρο και στην ίδια θέση της ανεύρεσής του και να λάβουν υπόψη τους το θετικό πόρισμα από τους τρεις εξειδικευμένους και έμπειρους στο συγκεκριμένο αντικείμενο οίκους, ένα του εσωτερικού (¨OMIKRONKAPPAconsulting¨) και δύο του εξωτερικού (¨ARUPtunneldesign¨ και ¨EuroallianceTUNNELS¨) στους οποίους απευθύνθηκε ο Δήμος Θεσσαλονίκης (12/6/2014) για τη ¨διερεύνηση και πρόταση τεχνικών εφικτών λύσεων κατασκευής του Σταθμού Βενιζέλου χωρίς απόσπαση των αρχαιοτήτων, με τεχνικές επιλογές που να τεκμηριώνονται από επιστημονική, κατασκευαστική και οικονομική άποψη¨.
6.3. Η μελέτη του έργου καλείται να λάβει υπόψη τις ανάλογες περιπτώσεις της διεθνούς εμπειρίας (Ρώμη, Σόφια) και να προσαρμοσθεί στις διατάξεις του ν. 3028/2002 όπου προκύπτει το εξής: ¨Η μετακίνηση μνημείου λόγω τεχνικού έργου εξετάζεται μόνο όταν μετά από σχετικό επιστημονικό έλεγχο αποκλείεται κάθε δυνατότητα διατήρησης του μνημείου στο περιβάλλον του¨. Προς την ίδια κατεύθυνση διατυπώθηκε η μειοψηφούσα άποψη επτά μελών του Κ.Α.Σ. (έναντι οκτώ της πλειοψηφούσας άποψης περί απόσπασης και ανατοποθέτησης) στη συνεδρίαση της 28/1/2014 για: ¨αναβολή έκδοσης γνωμοδότησης προκειμένου να διεξαχθεί πραγματογνωμοσύνη από τρίτο φορέα σχετικά με τη δυνατότητα κατασκευής του σταθμού με τη διατήρηση των αρχαίων καταλοίπων κατά χώραν ( insitu)¨.
